Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w sytuacjach konfliktowych między rozwiedzionymi rodzicami często budzi wątpliwości interpretacyjne, szczególnie w zakresie związania organów administracji treścią wyroków sądów powszechnych. Kluczowe stanowisko w tej kwestii zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 17 czerwca 2026 r. (sygn. akt II SA/Gd 199/26), podkreślając, że decydujące znaczenie ma faktyczne sprawowanie pieczy nad dzieckiem.
Sprawa dotyczyła ojca, któremu Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania świadczenia 800+ na syna. Organ argumentował, że jest związany prawomocnym wyrokiem sądu okręgowego, który ustalił miejsce pobytu dziecka przy matce. ZUS stanął na stanowisku, że nie jest uprawniony do weryfikacji, czy treść wyroku jest realizowana w praktyce, i uznał zapis o miejscu zamieszkania za wiążący na podstawie art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.
Skarżący ojciec przedstawił szereg dowodów wskazujących na to, że po rozwodzie sytuacja uległa zmianie – dziecko zamieszkuje wyłącznie z nim, on ponosi wszelkie koszty utrzymania, a matka dziecka dobrowolnie zwraca mu otrzymywane alimenty oraz połowę pobieranego świadczenia wychowawczego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uchylił decyzję ZUS i uznał ją za opartą na błędnej wykładni przepisów. Sąd wskazał, że miejsce pobytu dziecka nie przesądza koniecznie o sprawowaniu opieki. Przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci odwołują się do faktycznych okoliczności, a nie wyłącznie do uprawnień usankcjonowanych prawnie.
Jak słusznie wskazał WSA: „Kryterium „wspólnego zamieszkiwania” rozumiane być musi jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (lub opiekuna), który sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspokaja jego potrzeby życiowe”.
Miejsce faktycznego pobytu ma priorytet nad miejscem zamieszkania w znaczeniu prawnym, jeśli dochodzi między nimi do sprzeczności.
Sąd podkreślił, że organ administracji nie może ograniczyć się do analizy wyroku rozwodowego. W przypadku powzięcia wątpliwości lub zbiegu wniosków od obojga rodziców, ZUS ma obowiązek przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, w tym m.in. zlecić rodzinny wywiad środowiskowy.
Z omawianego orzeczenia można wysnuć trzy kluczowe wnioski. Po pierwsze, dowód w postaci wyroku rozwodowego może zostać podważony dowodem przeciwnym wykazującym, że rzeczywista opieka jest sprawowana przez drugiego rodzica. Po drugie, kluczowe jest to, że organ ma obowiązek badania prawdy obiektywnej. ZUS nie może uchylić się od weryfikacji stanu faktycznego, zasłaniając się jedynie treścią sentencji wyroku sądu cywilnego. Po trzecie, organy powinny zwracać uwagę na cel spełnienia świadczenia. Jako że 800+ ma służyć pokryciu wydatków na wychowanie dziecka, środki te muszą trafiać do rodzica, który faktycznie te koszty ponosi i sprawuje codzienną pieczę.
Analizowane orzeczenie WSA w Gdańsku jest nieprawomocne.